Η γνώση δεν είναι προορισμός, είναι ο ίδιος ο δρόμος—και τον χτίζουν Άνθρωποι

Μπορούμε να δεχτούμε τη λέξη αυτή χωρίς 'Α' κεφαλαίο;

Έχουν θέση τοξικές συμπεριφορές, ναρκισσισμοί και κακοποιητικά πρότυπα σε χώρους που υπάρχουν για να καλλιεργούν σεβασμό, δημιουργικότητα και ελεύθερη σκέψη; Γιατί οι χώροι εκπαίδευσης γι' αυτό υπάρχουν. Το κείμενο που ακολουθεί γεννήθηκε από συζητήσεις με φίλους, σε μια προσπάθεια να επεξεργαστούμε όσα έχουμε βιώσει κατά καιρούς σε χώρους εκπαίδευσης στην Ελλάδα και άλλα μέρη του κόσμου όπου εργαστήκαμε ως εκπαιδευτικοί. Από που να το πιάσουμε το θέμα τελικά;

---

Μάθηση και εκπαίδευση

Η μάθηση δεν είναι ένα τρόπαιο. Ούτε η εκπαίδευση είναι σκηνή για να επιβεβαιώσουμε την αξία μας ή την υποτιθέμενη δύναμή μας. Η μάθηση είναι ένας Μαραθώνιος χωρίς γραμμή τερματισμού. Πρέπει να είναι. Η εκπαίδευση απαιτεί ταπεινότητα, ευαισθησία και σεβασμό. Ουσιαστικό σεβασμό.

Το ότι σε σχεδόν κάθε εργασιακό περιβάλλον συναντάει κανείς τοξικές συμπεριφορές, δεν είναι κανένα συνταρακτικό νέο. Οι χώροι εκπαίδευσης όμως, δεν είναι σαν τα άλλα εργασιακά περιβάλλοντα.

Δυστυχώς, στους χώρους εκπαίδευσης—από τις σχολικές αίθουσες μέχρι τα ερευνητικά εργαστήρια—υπάρχουν φορές που η τοξικότητα και ο ναρκισσισμός εισβάλλουν και διαβρώνουν αυτό που θα έπρεπε να είναι ένα ασφαλές και δημιουργικό περιβάλλον, τόσο για τους μαθητευόμενους όσο και για τους διδάσκοντες. Αυτές οι συμπεριφορές δεν περιορίζονται σε ένα ρόλο: μπορεί να προέρχονται από διδάσκοντες προς μαθητευόμενους, από μαθητευόμενους προς διδάσκοντες, μεταξύ συναδέλφων, ή ανάμεσα σε συμμαθητές. Δε μπορούμε να λύσουμε όλα τα κοινωνικά προβλήματα στα σχολεία και τα πανεπιστήμια. Αλλά τουλάχιστον, ας ξεκινήσουμε από τη δική μας κοινότητα, αυτή των διδασκόντων, και ας κάνουμε την αυτοκριτική μας.

Μπορούμε να προσπεράσουμε, έστω και περιστασιακά, το γεγονός ότι υπηρετούμε την εκπαίδευση;

Η εκπαίδευση δεν πρέπει να είναι χώρος εξουσίας, φόβου ή κακού ανταγωνισμού, και σε καμία περίπτωση εις βάρος της ανθρώπινης αξιοπρέπειας. Οι εκπαιδευτικοί χώροι πρέπει να είναι χώροι καλλιέργειας, εμπιστοσύνης και ελεύθερης σκέψης. Ας επαναπροσδιορίσουμε τι σημαίνει διδασκαλία—.ως πράξη κατανόησης, σύνδεσης και δημιουργίας. Για να μεταδώσει κανείς γνώση και αξίες, πρέπει να γράφουν στο πετσί του. Δε γίνεται αλλιώς.

"Εντάξει, υπάρχουν κάποιοι συνάδελφοι που είναι «δύσκολοι» χαρακτήρες. Δεν αντιπροσωπεύουν έναν ολόκληρο κλάδο!"

-Όχι φυσικά. Τίθεται όμως το ερώτημα αν έχουμε το δικαίωμα να τους αφήνουμε χώρο και πόσο. Τί είναι αυτό που οριοθετούμε ακριβώς;

Ας μην αποδεχόμαστε ανάρμοστες συμπεριφορές από συναδέλφους και ας μη συμβάλλουμε στην αποσιώπηση τοξικών συμπεριφορών σε βάρος τρίτων, είτε είναι μαθητές είτε είναι συνάδελφοι. Δε χρειάζεται να είναι κανείς ο υποκινητής για να γίνει μέρος του προβλήματος. Ας εκφράσουμε τη δυσαρέσκειά μας ή τις ανησυχίες μας όταν πέφτει στην αντίληψή μας πως κάτι γύρω μας δεν είναι αυτό που θα έπρεπε να είναι. Και φυσικά δεν αναφέρομαι στην οργάνωση κάποιας διδασκαλίας, Αναφέρομαι ξεκάθαρα σε συμπεριφορές, όπως λεκτικές επιθέσεις, χαρακτηρισμούς, αποφυγή ανάληψης ευθυνών και χρέωσή τους σε άλλους.

"Και τί να κάνουμε δηλαδή; Να δείχνουμε ο ένας τον άλλο;"

-Όχι.

Μπορούμε να στηρίζουμε ο ένας τον άλλο. Μία αναφορά είναι μία αναφορά. Δέκα αναφορές είναι δέκα αναφορές. Και αν ακούγεται επαναστατικό, δεν είναι. Είναι κατά βάση η αυτοκριτική μου για κάθε φορά που κάτι είδα ή άκουσα και δεν αντέδρασα. Το "κοίτα τη δουλειά σου" που μας μάθανε, δεν εξυπηρετεί την πραγματικότητα πλέον. Οι συμπεριφορές γίνονται πρότυπα. Ας φροντίσουμε τουλάχιστον σε χώρους εκπαίδευσης, τα πρότυπα να είναι αυτά που έχουμε ανάγκη και όχι αυτά που φοβόμαστε να αντιμετωπίσουμε.

"Μπορούμε να πάμε κόντρα στους "παλιούς";

-Μα δεν είναι θέμα ηλικίας!

Ας δούμε την ουσία και όχι τις επιφανειακές εντυπώσεις. Η ακεραιότητα, το ήθος και η αξιοπρέπεια στους περισσότερους (ευτυχώς) διδάσκοντες αξίζουν αναγνώριση—ανεξάρτητα από φήμη και "ονόματα". Όλοι οι άνθρωποι έχουμε όνομα. Οι διδάσκαλοι με ήθος και αξιοπρέπεια δίνουν πραγματική αξία στην εκπαίδευση και έχουν πολλά να προσφέρουν στους μαθητές τους, πέρα από την εκπαιδευτική ύλη. Οι πιο έμπειροι θα προετοιμάσουν τη διδασκαλία τους σε μία ώρα. Οι λιγότερο έμπειροι, θα αφιερώσουν τρεις. Ας δώσουμε την προσοχή μας στο ποιοι μπαίνουν στο στίβο της εκπαίδευσης έτοιμοι, διαθέσιμοι, και με πλήρη επίγνωση του ρόλου τους—παλιοί και νέοι.

"Δεν ασχολούμαι εγώ με διαφωνίες, αντιπαλότητες και τί κάνουν οι άλλοι με τους μαθητές τους. Εμένα με ενδιαφέρει να προχωράμε με τους μαθητές που είναι στην ευθύνη μου."

-Και τι ακριβώς πετυχαίνουμε μ' αυτό το σκεπτικό;

Η γνώση δεν είναι προορισμός, ούτε στόχος. Είναι το μονοπάτι που περπατάμε μαζί—μαθητές και δάσκαλοι, συνοδοιπόροι προς ένα μέλλον καλύτερο από το παρόν. Αυτός είναι ο στόχος. Και όπως δείχνει η πραγματικότητα, δεν τον πετυχαίνουμε.

Δεν πηγαίνουμε τους μαθητές μας κάπου—μόνοι τους θα φτάσουν στον προορισμό τους. Εμείς τους διδάσκουμε πως να επεξεργάζονται τις πληροφορίες που τους δίνει η πυξίδα τους και να επιλέγουν τα βήματά τους με γνώση, αυτοπεποίθηση και αξίες. Πρέπει να σκεφτούμε σοβαρά τα παραδείγματα που δίνουμε.

Είναι καιρός να εστιάσουμε στην ουσία των πραγμάτων, όχι λίγο, αλλά πολύ περισσότερο. Και πρέπει πρωτίστως να το δούμε μεταξύ μας. Δεν πρέπει να αφήνουμε χώρο σε τοξικές συμπεριφορές που κόβουν τα φτερά σε μαθητές και νέους δασκάλους και είναι κακά πρότυπα καί για μαθητές καί για δασκάλους, Απλά: δε συνάδουν με τον στόχο της εκπαίδευσης. Και εμείς είμαστε οι υπηρέτες της.